تبليغاتX
روستای چاهک - افعال درزبان خلجي

افعال درزبان خلجي

اين مباحث ازمقدمه كتاب قارشوبالوققاسلام آقاي علي اصغر  جمراسي  كه به زبان تركي خلجي تدوين شده است نقل مي شود.

 ويژگي هاي دستورزبان خلجي

افعال درزبان خلجي

براي يافتن ريشه فعل درزبان تركي خلجي كافي است كه ازآخركلمات مصدري ،علائم‌ مصدري (mağياmək) را حذف ‌كنيم ‌تااين‌ريشه‌بدست‌آيد.مانند:

تورماغ(بلندشدن) turmağ يئمئك(خوردن) yemək اچمئك(نوشيدن)  mək   ومارماق(رفتن   vaqmağ         

  أ)  اشكال افعال

افعال درزبان تركي خلجي ازنظرشكل ساختماني به سه گروه تقسيم مي شوند:

ساده ،پيوندي،مركب

   1- افعال ساده

افعال ساده:افعالي هستندكه ازيك ريشه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ي بسيط تشكيل شده باشند.مانند مصدرهاي فعلي: يازماق yazmağ - واقماق vaqmağ - آلماق almağ - بيلمكbilmək 

2- افعال پيوندي

فعالي هستندكه باالحاق پيوندهاي توصيفي به آخركلمات وصفي يا فعلي ايجادمي شوند.

  1/2- پيوندهاي دوشكليla- lə

ازپيوندهاي بسيارپرحاصل بوده وبا الحاق به آخركلمات وصفي مختلف افعالي مرتبط با مدلول اين كلمات به وجودمي آورند .

مانند :

   بوشلاماق(آغازكردن)boş+la+mağ          

  ساپلاماق(نخ درسوزن كردن)    sap+la+mağ      پيسلمك(بدگفتن،تقبيح كردن) pis+lə+mək

تيشلمك (دندان گرفتن)tiş+lə+mək

2/2- پيوند دوشكليar-al

 باالحاق به آخريك رشته ازصفات، افعالي راتشكيل مي دهندكه براي بيان تغيير حالت به كارمي رود.مانند:

  بوشارماق  (بلدبودن،واردبودن)      boş+ar+mağ

  بوشالماق(شل شدن،تخليه شدن)   boş+al+mağ

   بوزارماق(اخمكردن)     boz+ar+mağ

  حارقانلاماق(لاغرشدن)   harqan+la+mağ    

3/2- پيوندسه شكليlən -uğ – ir

 به آخريك رشته ازصفات مي پيوندند .مانند:

  بع قيرمك(صداي بع بع درآوردن)bəğ+ir+mək  

  جيقيرمك(جيغ كشيدن)    ciğ+ir+mək

   هولنمك(متأهل شدن)    həv+lən+mək

  كؤچلنمك(زورآزمايي كردن،فشارآوردن)  kuç+lən+mək

 داروقماق(دلتنگ شدن)  dar+uğ+mağ            

 سولوقماق(پژمرده شدن)    sul+uğ+mağ    

 3-  افعال مركب

 افعالي هستندكه ازتلفيق يك يا چندكلمه بايكي ازافعال معين به وجودمي آيند ومعني ومفهوم كاملاً مستقلي رادركلام بيان مي دارند.مانند:

   الينده‌كلمك(ازدست برآمدن)   əlində+kəlmək   

  هاداقدا توشمك(ازپا افتادن )   hadağda+tuşmək

  يولقا هاتماق(بدرقه كردن،راه انداختن)   Yolqa+hatmağ         

 ب) اشكال تصريفي فعل

به منظورآشنايي با نحوه صرف افعال درزمانهاي رايج درتركي خلجي باذكرمثال وشواهدي به تفكيك موردبررسي قرارمي دهيم.

1-  زمان حال(اخباري)

 زمان وقوع وحدوث فعل را درحال تكلم بيان مي داردچه مي خواني؟نه سه حوقييورين؟.مانند: صرف افعال ازمصدرهاي يازماق(نوشتن) و وارماق(رفتن)

 يازوم(مي نويسم)           yazu-m  وارييوم   variyu-m

 يازوين(مي نويسي )azu-in            وارييوين  variyu-in

 يازور(مي نويسد)  yazu-r              واييور    Variyu-r

 يازوق(مي نويسيم) Yazu-ğ           وارييوق   variyu-ğ

 يازوريز(مي نويسيد) yazu-iz           وارييويز  variyu-iz

 يازولار(مي نويسند)          yazu-llarوارييولار  variyu-llar

شايان ذكر است؛درگويش برخي ازروستاهاي خلجستان،زمان حال ساده باكمي تغييربه شكل زيرصرف مي شود:

يازيوم yazəyu-m يازيميز yaziimiz

يازدي yaz-di يازيز yaz-iz

يازير yaz-ir يازيوللر yaziu-llər

  2- زمان حال استمراري(مضارع استمراري)

 ازحركت و وقوع فعل كه قبل ازلحظه تكلم آغازشده ودر حال حاضرادامه دارد حكايت  مي كند. حال استمراري براي بيان كاري است كه هم اكنون درحال جريان است.معمولاًدرپاسخ اينگونه،سوالات مي آيد.كجامي روي؟نئي‌رق وارييوين؟

  صرف افعال يازوروم(دارم مينويسم)و وارييوروم(دارم ميروم) از مصدر يازماق ووارماق:

      يازوروم   yazur-um  وارييوروم variyur-um

      يازورين yazur-in       وارييورين variyur-in

     يازورو yazur-u             وارييورو variyur-in

    يازوروق    yazur-uğ    وارييوروق variyur-uğ

    يازوريز yazur-iz           وارييوريز variyur-iz

    يازورلار yazur-llar       وارييورلار variyur -llar

درگويش برخي ازمناطق خلجستان زمان حال استمراري باكمي تغييردردوم وسوم شخص مفرد به شكل زيرصرف مي شود:

    وارييوردي(داري ميروي) ووار-  ييور (داردميرود).

 3- زمان حال التزامي(مضارع التزامي)

براي بيان احتمال،الزام وآرزو درآينده بكارمي رود.مانند:بروم بروي برود معمولاًباكلماتي چون(بايد،شايد،كاش)درابتداي جمله شروع مي شود.مانند:

Kərək sebe yüvaqam (بايدفردابروم)

kaşkiy yüvaqain (كاش بروي)

 صرف افعال يؤواقام(بروم)ويازوقام(بنويسم)ازمصدر وارماق ويازماق

   يؤواقام Yüva-qam            يازوقام Yazu-qam

  يؤواقاين Yüva-qain           يازوقاين Yazu-qain

  يؤواق Yüva-qa                   يازوقا Yazu-qa

  يؤواقاق           Yüva-qağ يازوقاق Yazu-qağ

  يؤواقايز          Yüva-qaiz يازوقايز Yazu-qaiz

   يؤواقالار      Yüva-qallar يازوقالار Yazu-qallar

+ نوشته شده در سه شنبه بیست و نهم اسفند 1385ساعت 22:18 توسط بختیاری |